शेयर (Share) र शेयर बजार (Share Market) को बारेमा एकदमै सरल भाषामा तल व्याख्या गरिएको छ। यो लेख शेयर बजार नयाँ सिक्दै हुनुहुने beginner हरूको लागि तयार गरिएको हो।
१. शेयर (Share) भनेको के हो?
सजिलो गरी बुझ्दा, शेयर भनेको कुनै पनि कम्पनीको ‘अंश’ वा ‘हिस्सा’ हो।
जब कुनै ठुलो कम्पनीलाई आफ्नो व्यवसाय बढाउन धेरै पैसाको आवश्यकता पर्छ, उसले आफ्नो कम्पनीको स्वामित्वलाई स-साना टुक्राहरूमा विभाजन गर्छ। त्यही एउटा टुक्रा वा हिस्सालाई शेयर भनिन्छ। यदि तपाईंले कुनै कम्पनीको शेयर किन्नुभयो भने, तपाईं त्यो कम्पनीको आंशिक मालिक (Partial Owner) बन्नुहुन्छ।
उदाहरणका लागि: मानौँ, एउटा कम्पनीको कुल मूल्य १०० रुपैयाँ छ र उसले १/१ रुपैयाँका १०० ओटा शेयर जारी गरेको छ। यदि तपाईंले १० ओटा शेयर किन्नुभयो भने, तपाईं त्यो कम्पनीको १०% मालिक बन्नुभयो।
२. शेयर बजार (Share Market) भनेको के हो?
शेयर बजार एउटा यस्तो थलो वा बजार हो जहाँ विभिन्न कम्पनीका शेयरहरू किनबेच (Buying and Selling) गरिन्छ।
जसरी हामी तरकारी बजारमा गएर तरकारी किन्छौँ वा बेच्छौँ, त्यसरी नै शेयर बजारमा शेयरको कारोबार हुन्छ। नेपालको एक मात्र शेयर बजारलाई नेप्से (NEPSE – Nepal Stock Exchange) भनिन्छ। हिजोआज यो सबै काम अनलाइनबाटै (TMS मार्फत) हुन्छ।
३. यसले कसरी काम गर्छ? (How it works)
शेयर बजार मुख्यतया दुई तरिकाले चल्छ:
- प्राथमिक बजार (IPO): जब कुनै कम्पनीले पहिलो पटक जनताका लागि शेयर खुला गर्छ, त्यसलाई IPO (Initial Public Offering) भनिन्छ। यहाँ हामीले सिधै कम्पनीबाट शेयर किन्छौँ। नेपालमा प्राय: १०० रुपैयाँमा १ कित्ता शेयर पाइन्छ।
- दोस्रो बजार (Secondary Market): IPO मा किनेको शेयर जब स्टक एक्सचेन्ज (NEPSE) मा सूचीकृत हुन्छ, तब मानिसहरू बीच किनबेच सुरु हुन्छ। यहाँ शेयरको मूल्य माग र आपूर्ति (Demand and Supply) को आधारमा घटबढ भइरहन्छ।
४. शेयरबाट फाइदा कसरी हुन्छ?
शेयरमा लगानी गरेपछि दुई तरिकाले पैसा कमाउन सकिन्छ:
- लाभांश (Dividend): यदि कम्पनीले नाफा कमायो भने, उसले आफ्ना शेयरधनीहरूलाई नगद वा थप शेयर (Bonus Share) बाँड्छ।
- मूल्य वृद्धि (Capital Gain): तपाईंले १०० रुपैयाँमा किनेको शेयरको मूल्य बढेर ५०० रुपैयाँ पुग्यो र तपाईंले त्यसलाई बेच्नुभयो भने, बाँकी ४०० रुपैयाँ तपाईंको फाइदा हुन्छ।
५. शेयर बजार छिर्न के-के चाहिन्छ?
यदि तपाईं शेयर भर्न वा किन्न चाहनुहुन्छ भने यी कुराहरू अनिवार्य छन्:
- बैंक खाता: कुनै पनि वाणिज्य वा विकास बैंकमा।
- डिम्याट खाता (Demat Account): शेयर राख्ने ‘डिजिटल बाकस’। यो बैंक वा ब्रोकरकहाँ खोल्न सकिन्छ।
- मेरो शेयर (Mero Share): अनलाइनबाटै IPO भर्न र आफ्नो शेयर हेर्नका लागि।
- ब्रोकर खाता (TMS): दोस्रो बजारमा शेयर किनबेच गर्नका लागि।