शेयर बजारमा लगानी गर्ने क्रममा हकप्रद शेयर (Right Share) र लिलामी शेयर (Auction Share) को अवधारणा बुझ्न जरुरी हुन्छ। यी दुवै कम्पनीले पूँजी जुटाउने माध्यम हुन्, तर पात्रता, प्रक्रिया र मूल्य निर्धारण मा ठूलो फरक हुन्छ।
१. हकप्रद शेयर (Right Share)
हकप्रद शेयर भनेको कम्पनीले आफ्ना पुराना (साविक) शेयरधनीहरूलाई मात्र लक्षित गरी जारी गर्ने नयाँ शेयर हो।
🔹 उद्देश्य
- कम्पनीले पूँजी वृद्धि गर्न
- नयाँ योजना, परियोजना विस्तार वा ऋण भुक्तानीका लागि
🔹 कसले पाउँछ?
- बुक क्लोज (Book Close) मितिभन्दा अघिसम्म जसको नाममा उक्त कम्पनीको शेयर छ
- त्यही शेयरधनीले मात्र हकप्रद भर्न पाउँछ
🔹 मूल्य
- नेपालमा प्रायः प्रति कित्ता रु. १०० (Face Value)
- बजार मूल्यभन्दा धेरै सस्तो हुन सक्छ
🔹 अनुपात (Ratio)
- निश्चित अनुपातमा दिइन्छ
- उदाहरण: १:१
- तपाईँसँग १०० कित्ता भए → थप १०० कित्ता हकप्रद भर्न पाउनुहुन्छ
🔹 कहाँबाट भर्ने?
- मेरो शेयर (MeroShare) बाट सजिलै
२. लिलामी शेयर (Auction Share)
हकप्रद शेयर निष्कासन हुँदा सबै पुराना शेयरधनीहरूले आवेदन नदिँदा बाँकी रहने (Unsubscribed) शेयर लाई कम्पनीले बोलकबोल (Bidding) मार्फत बिक्री गर्छ। यसैलाई लिलामी शेयर भनिन्छ।
🔹 कसले भर्न पाउँछ?
- जो–कोही लगानीकर्ता (सर्वसाधारण वा संस्था)
- पहिले नै त्यो कम्पनीको शेयर हुनुपर्दैन
🔹 मूल्य
- निश्चित हुँदैन
- लगानीकर्ताले आफूले किन्न चाहेको मूल्य प्रस्ताव (Bid) गर्छ
🔹 कसले पाउँछ?
- सबैभन्दा बढी मूल्य प्रस्ताव गर्नेले प्राथमिकता पाउँछ
- यसलाई Cut-off Price भनिन्छ
🔹 कहाँबाट भर्ने?
- ❌ MeroShare बाट हुँदैन
- ✅ सम्बन्धित Issue Manager (Capital) वा तोकिएको संकलन केन्द्रमा
- प्रायः भौतिक फर्म भरेर आवेदन दिनुपर्छ
हकप्रद शेयर र लिलामी शेयरको मुख्य भिन्नता
| विशेषता | हकप्रद शेयर (Right Share) | लिलामी शेयर (Auction Share) |
|---|---|---|
| पात्रता | पुराना शेयरधनी मात्र | जो–कोही लगानीकर्ता |
| मूल्य | स्थिर (प्रायः रु. १००) | बोलकबोल (Bid अनुसार) |
| प्रक्रिया | MeroShare बाट सजिलै | भौतिक फर्म / Capital मार्फत |
| प्रतिस्पर्धा | हुँदैन | धेरै (High competition) |
| उद्देश्य | पूँजी वृद्धि | बाँकी शेयर बेचेर नगद उठाउने |
निष्कर्ष
- हकप्रद शेयर:
- पुराना शेयरधनीका लागि सस्तो र सुरक्षित अवसर
- लिलामी शेयर:
- जोखिम बढी तर सस्तोमा धेरै कित्ता पाउने सम्भावना
👉 समझदारीपूर्ण लगानीका लागि दुवैको फरक बुझेर निर्णय लिनु आवश्यक हुन्छ।