शेयर बजारमा लगानी गर्दा प्राथमिक बजार (Primary Market) र दोस्रो बजार (Secondary Market) को स्पष्ट ज्ञान हुनु अत्यन्तै आवश्यक हुन्छ। यी दुई बजारको उद्देश्य, काम गर्ने तरिका र जोखिम फरक–फरक हुन्छन्।
१. प्राथमिक बजार (Primary Market)
प्राथमिक बजार भनेको कुनै कम्पनीले पहिलो पटक सर्वसाधारणका लागि शेयर जारी गर्ने बजार हो। यसलाई सजिलो भाषामा IPO (Initial Public Offering) भनिन्छ।
कसले शेयर जारी गर्छ?
- कम्पनीले आफैँ सिधै लगानीकर्तालाई शेयर बिक्री गर्छ।
पैसा कहाँ जान्छ?
- लगानीकर्ताले तिरेको पैसा सिधै कम्पनीको खातामा जान्छ।
- यो पैसा कम्पनीले व्यवसाय विस्तार, परियोजना निर्माण, ऋण भुक्तानी आदि कार्यमा प्रयोग गर्छ।
शेयरको मूल्य:
- नेपालमा प्रायः IPO को Face Value प्रति कित्ता रु. १०० हुन्छ।
- (Premium वा Book Building बाहेक)
उदाहरण:
- कुनै नयाँ हाइड्रोपावर, बैंक वा फाइनान्स कम्पनीले पहिलो पटक IPO निष्कासन गर्नु प्राथमिक बजारको कारोबार हो।
२. दोस्रो बजार (Secondary Market)
प्राथमिक बजारमा बिक्री भइसकेका शेयरहरू लगानीकर्ताहरूबीच किनबेच हुने बजार लाई दोस्रो बजार भनिन्छ।
नेपालमा नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (NEPSE) नै एक मात्र दोस्रो बजार हो।
कसले कारोबार गर्छ?
- यहाँ एक लगानीकर्ताले बेच्छ र अर्को लगानीकर्ताले किन्छ।
- कम्पनी प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न हुँदैन।
पैसा कहाँ जान्छ?
- पैसा बेच्ने लगानीकर्ताको हातमा जान्छ, कम्पनीलाई जाँदैन।
शेयरको मूल्य:
- माग र आपूर्ति (Demand & Supply) अनुसार हरेक दिन / हरेक मिनेट घटबढ हुन्छ।
उदाहरण:
- IPO बाट प्राप्त शेयरलाई ‘मेरो शेयर’ → ब्रोकरको TMS मार्फत बेच्नु दोस्रो बजारको कारोबार हो।
प्राथमिक बजार र दोस्रो बजारको मुख्य भिन्नता
| विशेषता | प्राथमिक बजार (Primary Market) | दोस्रो बजार (Secondary Market) |
|---|---|---|
| शेयरको प्रकार | नयाँ शेयर (IPO / FPO) | पहिले नै जारी भएका शेयर |
| कारोबार कसले गर्छ | कम्पनी ↔ लगानीकर्ता | लगानीकर्ता ↔ लगानीकर्ता |
| पैसा जाने ठाउँ | कम्पनीको खाता | बेच्ने लगानीकर्तालाई |
| मूल्य | प्रायः स्थिर (रु. १००) | Demand & Supply अनुसार |
| जोखिम | तुलनात्मक रूपमा कम | बढी (मूल्य घट्न सक्छ) |
| लगानी माध्यम | ‘मेरो शेयर’ | ब्रोकरको TMS |
निष्कर्ष
- प्राथमिक बजार दीर्घकालीन लगानीका लागि उपयुक्त हुन्छ।
- दोस्रो बजार छोटो तथा मध्यम अवधिको trading र liquidity का लागि प्रयोग हुन्छ।
- सफल लगानीकर्ताले दुवै बजारको सही उपयोग गर्न जान्नुपर्छ।